बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज ९६८ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको तराई क्षेत्रको सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रिय निकुञ्ज हो। नेपालको पश्चिमी तराईमा अवस्थित यो निकुञ्ज यहाँका विशिष्ट पारिस्थितिक प्रणालीको संरक्षण तथा बाघ र तिनका आहारा बन्ने जीवहरूको बासस्थान जोगाउने उद्देश्यले स्थापना गरिएको हो। शुरुमा सन् १९७६ मा यसको सानो भू-भागलाई ×कर्णाली वन्यजन्तु आरक्ष” का रूपमा घोषणा गरिएको थियो। त्यसबेला बबई उपत्यकाका १५०० घरपरिवारलाई निकुञ्जभन्दा बाहिर स्थानान्तरण गरियो। जसले गर्दा त्यहाँको वनस्पति र वन्यजन्तु फस्टाउने वातावरण बन्यो। सन् १९८२ मा यसको नाम परिवर्तन गरी ×बर्दिया वन्यजन्तु आरक्ष” राखियो र सन् १९८४ मा यसको क्षेत्रफल विस्तार गरी हालको आकार दिइयो। सन् १९८८ मा यस आरक्षलाई राष्ट्रिय निकुञ्जको दर्जा प्रदान गरियो। सन् १९८६, १९९१, १९९९, २०००, २००१, २००२, २००३, २०१६ र २०१७ मा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जबाट बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जमा एकसिंगे गैंडा स्थानान्तरण गरिएका थिए। सन् १९९७ मा निकुञ्ज वरपरको ३२७ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रलाई मध्यवर्ती क्षेत्र (Buffer Zone) घोषणा गरियो। पछि सन् २०११ मा यस मध्यवर्ती क्षेत्रको क्षेत्रफल बढाएर ५०७ वर्ग किलोमिटर पुर्याइयो, जसमा वन र निजी जग्गाहरू समावेश छन्। निकुञ्ज र स्थानीय समुदायले संयुक्त रूपमा मध्यवर्ती क्षेत्रको व्यवस्थापन गर्छन्। उनीहरू मिलेर मध्यवर्ती क्षेत्रमा सामुदायिक विकासका गतिविधिहरू सञ्चालन गर्नुका साथै प्राकृतिक स्रोतहरूको व्यवस्थापन गर्छन्। हात्तीको सवारीले निकुञ्जको फरक दृश्य अवलोकन गर्ने अवसर प्रदान गर्छ किनभने यसमा मुख्य बाटोभन्दा बाहिर पनि जान सकिन्छ। सवारीका लागि बिहान र दिउँसोपखको समय उपयुक्त मानिन्छ। कर्णाली नदी ग्यांगेटिक डल्फिन (गंगा नदीमा पाइने डल्फिन) का लागि उपयुक्त बासस्थान हो। बबई उपत्यका भ्रमणका लागि एक उत्कृष्ट ठाउँ हो, जहाँ प्राकृतिक वातावरणमा गैंडा, बाघ र हात्ती जस्ता प्रमुख वन्यजन्तुहरू देख्न सकिन्छ।

थप जानकारी

बबई उपत्यका: परेवा ओडारदेखि चेपाङ्ग पुलसम्म फैलिएको बबई उपत्यका सन् १९८४ मा पार्कमा समावेश गरिएको थियो। यो पवित्र उपत्यका समृद्ध जैविक विविधताले भरिपूर्ण छ। प्रमुख वनस्पति र वन प्रकारहरू जंगली घाँसे मैदान र नदीको वन हुन्। चितवनबाट स्थानान्तरित गैंडा यस उपत्यकामा पुन: परिचित गराइयो। पार्कको पूर्वमा रहेको विलासी वनले धेरै वन्यजन्तु प्रजातिहरूको लागि राम्रो बासस्थान र करिडोर पनि प्रदान गर्दछ। कर्णाली नदी लोपोन्मुख घडियाल गोही र मार्श मगरको घर हो। नीलो पानीले लोपोन्मुख गङ्गेटिक डल्फिनको लागि पनि बासस्थानको लागि उपयुक्त छ। ठूलो महाशेर एक खेल माछा, एक उत्कृष्ट माछा मानिन्छ। छिटो बग्ने पानीले उत्कृष्ट र्याफ्टिङ्ग अभियान पनि प्रदान गर्दछ। नदीको किनारसँगै नदीको जंगलले बगुल्ला, एग्रेट्स, कालो घाँटी भएको सारस र सानो प्रटिनकोल जस्ता चराहरूको लागि प्रमुख बासस्थान सिर्जना गर्दछ। थारु जातीय समुदाय यस क्षेत्रका मूल निवासी हुन्। परम्परागत रूपमा तिनीहरू किसान हुन् र आफ्नै धार्मिक अभ्यास गर्छन्। समुदायका सदस्यहरूले बनाएका हस्तकलाहरू स्मृति चिन्हको रूपमा किन्न सकिन्छ।

हावापानी: यस निकुञ्जमा हिउँद, गर्मी र मनसुन गरी तीनवटा स्पष्ट ऋतुहरू हुन्छन्। अक्टोबरदेखि अप्रिलको सुरुसम्म मौसम सुख्खा रहन्छ। यस समयमा दिनहरू न्यानो र रातहरू शीतल तथा सुखद हुन्छन्। अप्रिलदेखि जुन महिनासम्म तापक्रम क्रमशः बढ्दै जान्छ र मे महिनामा यो अधिकतम ४५ डिग्री सेल्सियससम्म पुग्छ। गर्मी र उमसपूर्ण दिनहरू पछि जुलाईमा मनसुनी वर्षा सुरु हुन्छ, जुन सेप्टेम्बरसम्म रहन्छ।

वनस्पति र वन्यजन्तु: निकुञ्जको विशाल र अक्षुण्ण प्राकृतिक परिवेशले विभिन्न किसिमका अनुभवहरू प्रदान गर्दछ। यहाँको करिब ७० प्रतिशत वन क्षेत्र सालका रूखहरूले ढाकेको छ भने बाँकी भागमा घाँसे मैदान र नदी-किनारका जंगलहरू (Riverine Forests) रहेका छन्। सालका पातहरू चाडपर्व र धार्मिक पूजाआजामा परम्परागत थाल वा दुना-टपरीका रूपमा प्रयोग गरिन्छन्। यो निकुञ्ज रोयल बंगाल टाइगर (पाटे बाघ), जंगली हात्ती, एकसिंगे गैंडा, बाह्रसिंगे (Swamp Deer) र कृष्णसार (Black Buck) जस्ता लोपोन्मुख जनावरहरूको बासस्थान हो। यहाँ पाइने अन्य लोपोन्मुख प्रजातिहरूमा घडियाल गोही, मगर गोही र गंगेटिक डल्फिन पर्दछन्। निकुञ्जमा पाइने लोपोन्मुख चराहरूमा बंगाल फ्लोरिकन, लेसर फ्लोरिकन र सारस पर्दछन्। निकुञ्ज क्षेत्रमा ३० भन्दा बढी प्रकारका स्तनधारी जीव, ५१३ प्रजातिका चरा तथा विभिन्न प्रजातिका सर्प, छेपारो र माछाहरू अभिलेख गरिएका छन्। यहाँका रैथाने प्रजातिहरूका अतिरिक्त विभिन्न प्रवासी चराहरू पनि यस निकुञ्जमा आउने गर्दछन्।

सुविधाहरू: निकुञ्जको मुख्यालयमा आगन्तुकहरूका लागि संग्रहालय र थारू संस्कृतिको अवलोकन गर्ने व्यवस्था छ। निकुञ्जका विभिन्न क्षेत्रहरूमा टेलिफोन र मोबाइल फोनको प्रयोग गर्न सकिन्छ। यदि तपाईं निजी सवारी साधनमा यात्रा गर्दै हुनुहुन्छ भने पर्याप्त इन्धन आवश्यक हुन्छ भन्ने कुराको जानकारी हुनुपर्छ। औषधि सहितको पूर्ण प्राथमिक उपचार सामग्री साथमा राख्न सुझाव दिइन्छ। निकुञ्ज मुख्यालय नजिकै ठाकुरद्वारामा एउटा सामुदायिक स्वास्थ्य चौकी रहेको छ। तपाईं निकुञ्जको वरपरका क्षेत्रमा रहेका लजहरूमा रात बिताउन सक्नुहुन्छ, यी लजहरूले पर्यटकहरूलाई सेवा प्रदान गर्दछन्।

कसरी पुग्ने: तपाईं काठमाडौँबाट नेपालगन्जसम्म बस वा हवाईजहाजमार्फत जान सक्नुहुन्छ। सुख्खा मौसममा नेपालगन्जबाट ठाकुरद्वारास्थित निकुञ्जको मुख्यालयसम्म बस सेवा उपलब्ध हुन्छ।